Scheepsbouw in de Gouden eeuw

Elk jaar werden oude schepen gesloopt en door nieuwe schepen vervangen. We weten niet hoe lang een schip gemiddeld meeging. De schatting is ongeveer twintig jaar. Maar de natuur zorgde soms voor een vroeger einde. Zware stormen, plotseling opkomend pakijs of een ondiepte die niet gezien was, zorgden daarvoor. De weg naar de Oost was lang en soms vol gevaren. Toch moeten we het gevaar van de zee niet overdrijven. De gemiddelde kans dat een schip verging was heel klein. Van de 1770 keer dat een Oost-Indi‘vaarder in de zeventiende eeuw naar Azi‘ vertrok, eindigde 41 keer de reis in grote ellende. Dus nog geen 2,5 % van de reizen! Ook de houtsoort was van invloed op de levensduur van een schip. Eikenhout is bijvoorbeeld veel harder en sterker dan bijvoorbeeld grenenhout.

Houtsoorten

eiken
Hout van eikenbomen. Sterk en hard maar wel duur. Gebruikt voor spanten, huid, kiel, versterking binnen in het schip en sommige delen van de tuigage.

grenen
Hout van naaldbomen. Zachter en goedkoper dan eiken. Gebruikt voor rondhouten zoals masten, ra's, stengen en vlaggenstokken, dekken, tussenschotten en bescherming binnenin voor het duurdere eikenhout.

linden
Lindehout is licht en makkelijk te bewerken. Gebruikt voor de galjoensleeuw, het boegbeeld van de Batavia.

essen
Gebruikt voor blokken en het roer.

groenhart
Sterke houtsoort uit Suriname. De assen van de blokken werden hiervan gemaakt.

pokhout
Een van de hardste en zwaarste houtsoorten ter wereld. Het hout is erg vet en de olie eruit werd vroeger gebruikt als geneesmiddel. Het hout werd aan boord gebruikt voor de schijven van de blokken. Het vettige hout hoefde niet gesmeerd te worden en het was enorm sterk.

Versiering aan boord

Aan boord van de schepen was vroeger veel versiering. Veel beelden en figuren die uit hout gesneden werden. Behalve dat deze beelden waren om het schip te versieren, hadden ze ook nog twee andere functies.

De versiering werd namelijk gebruikt als manier om vriend en vijand te imponeren. Men wilde laten zien wie men was en wat de bedoeling was.

De versiering zorgde er ook voor dat de kwade invloeden van buiten werden afgeschrikt en dat er orde op het schip bleef. Op het Zweedse oorlogsschip 'de Vasa' (Wasa) stonden de beelden zo dat het leek dat de ogen van die beelden over het dek konden kijken. Een soort bewakingscamera voor de opvarenden! Men weet niet of dat vroeger ook zo op de Batavia was. Voor de zekerheid hebben ze bij de bouw van de nieuwe Batavia het net zo gedaan als op de Wasa. De roerganger wordt bijvoorbeeld op de Batavia in de gaten gehouden door 'Het wakend oog'. Dit houten beeld in de vorm van een nar wijst naar hem met een vinger om hem te behoeden voor dwaze fouten. Big Brother in de Gouden Eeuw!

Bouwkosten

Wanneer er een groot schip werd besteld dan werd meestal afgesproken het geld in drie termijnen te betalen: de eerste na plaatsing van de beide stevens op de kiel, de tweede bij de tewaterlating van de romp (het ÔholÕ) en de derde bij de oplevering Ôzoals het schip in zee looptÕ. Het waren mondelinge afspraken, ook over de hoofdafmetingen van het schip. Tekeningen hoorden niet bij de bestelling. Over de prijzen van nieuwe schepen is niet heel veel bewaard gebleven. Schepen die bewapend konden worden, waren veel duurder. De constructie moest natuurlijk veel sterker zijn. De dekken moesten de zware kanonnen kunnen dragen en de terugslag van het kanon na het vuren opvangen. De scheepswanden moesten ook geschutspoorten krijgen voor de kanonnen. In 1632 bestelde de admiraliteit in Rotterdam twee schepen Ôvan geweldÕ voor 19 en 23 duizend gulden. Het vlaggenschip van opperbevelhebber Jacob van Wassenaer Obdam werd in 1653 voor bijna zestigduizend gulden getimmerd.

Twee bouwmanieren

Van de kiellegging tot en met de stapelloop moesten op elke werf bij de bouw van een schip dezelfde klussen gebeuren. Er bestonden twee bouwmanieren: de zogenoemde spantenmethode in het zuiden en de vlakbouwmethode in het noorden. Bij de vlakbouw werden eerst de huidgangen van de bodem gelegd, daarna werd het grootspant gericht en vervolgens werden de andere huidgangen aangebracht. Pas later volgden de rest van de spanten. Bij de spantenmethode werkte men precies andersom en kwamen de huidplanken het laatst aan de beurt.

Kiel

Zware, langsscheepse balk die midscheeps de onderzijde van een schip vormt en de basis uitmaakt voor het opbouwen van de stevens en spanten. Meestal steekt de kiel onder de romp uit.

Voorsteven en achtersteven

Zware balk die in de lengteas van het schip op de voorkant of achterkant van de kiel wordt geplaatst. Het kan recht, hol, bol, of S-vormig zijn.

Spant

EŽn van de 'ribben' die het geraamte van een scheepsromp vormen.

Spantenbouw

Scheepsbouwmethode waarbij eerst de spanten en daarna de bodem en de huid daaroverheen werden gebouwd.

Vlakbouwmethode

Ambachtelijke scheepsbouwmethode waarbij eerst het vlak ofwel bodem van het schip werd gelegd, en daarna pas de spanten werden geplaatst.

Huidgang

Plank die aan de buitenkant van de romp wordt aangebracht en samen met andere huidgangen de "huid" vormt. De huid maakt het schip dicht.

De Tuigage

De Batavia heeft 10 zeilen en 2 bonnetten. Zeventiende-eeuwse zeiltuigage heeft geen echte mogelijkheden om zeilen te reven. Ze konden hooguit minder zeilen hijsen. Een bonnet is een strook zeildoek die aan het zeil is bevestigd. Als er meer wind staat, wordt de bonnet weggehaald. Het bezaanzeil en de fok van de Batavia hebben ieder een bonnet.

Met uitzondering van de bezaan, is de Batavia vierkant getuigd. Dat wil zeggen dat de zeilen zijn opgehangen aan raÕs die dwars op de lengte van het schip staan. De raÕs zijn met z.g. rakken aan de masten bevestigd en kan men hijsen en laten zakken.

De zeilen zijn gemaakt van vlasdoek, waarbij de grotere zeilen van een zwaardere kwaliteit zijn gemaakt dan de kleinere. Dit vlasdoek wordt geleverd op rollen van ruim 60 cm breed. Met de hand zijn de afzonderlijke banen tot ŽŽn zeil genaaid.

Het totaal zeiloppervlak van de zeilen van de Batavia bedraagt 1180 m2. De afmetingen van de zeilen en hun gewicht staan hieronder vermeld. Sommige zeilen zijn rechthoekig, andere hebben een trapeziumvorm en daardoor een korter bovenlijk dan onderlijk.

Een zeil kan bijna zijn eigen gewicht aan vocht opnemen. Sommige zeilen kunnen wel twee keer zo zwaar worden als ze nat zijn geworden!

A Grootzeil

Wordt gevoerd als onderste zeil aan de grote mast, aan de grote ra

B Fok

Wordt gevoerd als onderste zeil aan de fokkenmast, aan de fokkera

B 1 Bonnet van de fok

C Bezaan

Wordt aan de bezaansmast langsscheeps gevoerd aan de bezaansroede als ÔlatijnzeilÕ

C1 Bonnet van de bezaan

D Blinde

Wordt gevoerd onder de boegspriet aan de blinde-ra

E Grootmarszeil

Wordt gevoerd aan de grote mast, aan de grootmarse-ra

F Voormarszeil

Wordt gevoerd aan de fokkenmast, voormarse-ra

G Grootbramzeil

Wordt als bovenste zeil gevoerd aan de grote mast, aan de grootbram-ra

H Voorbramzeil

Wordt als bovenste zeil aan de fokkenmast gevoerd, aan de voorbram-ra

I Bovenblinde

Wordt gevoerd aan de bovenblinder-a aan de blinde steng, aan het einde van de boegspriet; kleinste en lichtste zeil van de Batavia

J Kruiszeil

Wordt gevoerd aan de bezaansmast. Heeft als enige zeil zowel een ra aan de bovenzijde (kruisra), als aan de onderzijde (begijnera)

Lengte over alles:	56,60 m
Wijdte:	10,50 m
Maximale diepgang:	5,10 m
Hoogte grote mast vanaf kiel:	55 m
Leeg gewicht:	650 ton
Totale lengte tuigage:	21 km
Zeiloppervlak:	1180 m2
Geschut:	24 gietijzeren kanonnen